# GNU еркін құжаттама лицензиясы

## КІРІСПЕ

Осы Лицензияның мақсаты — нұсқаулықты, оқулықты немесе басқа жазбаша құжатты бостандық мағынасында еркін ету: әркімге оны коммерциялық немесе коммерциялық емес негізде, өзгертулермен немесе өзгертулерсіз көшіру және қайта таратудың нақты еркіндігін қамтамасыз ету. Екінші жағынан, бұл Лицензия автор мен баспагер үшін өз жұмысы үшін құрмет алу тәсілін сақтайды, сонымен бірге олар басқалар енгізген өзгерістер үшін жауапты деп саналмайды.

Бұл Лицензия — copyleft түрі, яғни құжаттың туынды жұмыстары сол мағынада еркін болуы тиіс. Ол еркін бағдарламалық қамтама үшін әзірленген copyleft лицензиясы болып табылатын GNU General Public License-ті толықтырады.

Біз бұл Лицензияны еркін бағдарламалық қамтама нұсқаулықтарында пайдалану үшін әзірледік, себебі еркін бағдарламалық қамтамаға еркін құжаттама қажет: еркін бағдарлама бағдарламалық қамтама беретін еркіндіктерді қамтамасыз ететін нұсқаулықтармен бірге келуі тиіс. Бірақ бұл Лицензия тек бағдарламалық қамтама нұсқаулықтарымен шектелмейді; ол тақырыпқа немесе баспа кітабы ретінде жарияланғанына қарамастан кез келген мәтіндік жұмыс үшін қолданыла алады. Біз бұл Лицензияны негізінен оқыту немесе анықтамалық мақсаттағы жұмыстар үшін ұсынамыз.

## ІСКЕ АСЫРЫЛУЫ ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАР

Осы Лицензия авторлық құқық иесі оның осы Лицензия шарттары бойынша таратылуы мүмкін екендігі туралы ескерту жасаған кез келген нұсқаулыққа немесе басқа жұмысқа іске асырылады. Төмендегі Құжат кез келген осындай нұсқаулыққа немесе жұмысқа қатысты. Кез келген тұлға лицензиат болып табылады және оған сіз деп хабарласады.

Құжаттың Өзгертілген нұсқасы — бұл Құжатты немесе оның бір бөлігін қамтитын, дәлме-дәл көшірілген немесе өзгертулермен және/немесе басқа тілге аударылған кез келген жұмыс.

Қосымша бөлім — бұл Құжаттың атаулы қосымшасы немесе кіріспе бөлімі, ол тек Құжат баспагерлерінің немесе авторларының Құжаттың жалпы тақырыбына (немесе қатысты мәселелерге) қатынасын қарастырады және сол жалпы тақырыпқа тікелей қатысты ештеңені қамтымайды. (Мысалы, егер Құжат ішінара математика оқулығы болса, Қосымша бөлім математиканы түсіндірмеуі мүмкін.) Қарым-қатынас тақырыппен немесе қатысты мәселелермен тарихи байланыс немесе оларға қатысты құқықтық, коммерциялық, философиялық, этикалық немесе саяси позиция болуы мүмкін.

Өзгермейтін бөлімдер — бұл Құжаттың осы Лицензия бойынша шығарылғаны туралы ескертуде Өзгермейтін бөлімдер ретінде көрсетілген кейбір Қосымша бөлімдер.

Мұқаба мәтіндері — бұл Құжаттың осы Лицензия бойынша шығарылғаны туралы ескертуде Алдыңғы мұқаба мәтіндері немесе Артқы мұқаба мәтіндері ретінде тізілген кейбір қысқа мәтіндік үзінділер.

Құжаттың Төлнұсқа көшірмесі — спецификациясы жалпы жұртшылыққа қолжетімді пішімде ұсынылған, мазмұнын қарапайым мәтіндік редакторлармен немесе (пиксельдерден тұратын суреттер үшін) қарапайым графикалық бағдарламалармен немесе (сызбалар үшін) кеңінен таралған сызба редакторымен тікелей және оңай көруге және түзетуге болатын, сондай-ақ мәтінді пішімдеушілерге енгізуге немесе мәтінді пішімдеушілерге енгізуге жарамды әртүрлі пішімдерге автоматты түрде аударуға жарамды машинамен оқылатын көшірме. Таңбалануы оқырмандардың кейінгі өзгертулеріне кедергі жасау немесе жолын кесу үшін жасалған Төлнұсқа файл пішіміндегі көшірме Төлнұсқа болып саналмайды. Төлнұсқа емес көшірме Көмескі деп аталады.

Төлнұсқа көшірмелер үшін жарамды пішімдердің мысалдарына таңбалаусыз қарапайым ASCII, Texinfo енгізу пішімі, LaTeX енгізу пішімі, жалпыға қолжетімді DTD пайдаланатын SGML немесе XML және адамның түзетуіне арналған стандарттарға сәйкес келетін қарапайым HTML жатады. Көмескі пішімдерге PostScript, PDF, тек меншікті мәтіндік процессорлармен оқуға және түзетуге болатын меншікті пішімдер, DTD және/немесе өңдеу саймандары жалпыға қолжетімді емес SGML немесе XML және кейбір мәтіндік процессорлар тек шығару мақсатында жасайтын машиналық HTML жатады.

Титулдық бет баспа кітабы үшін титулдық беттің өзін, сонымен қатар осы Лицензия титулдық бетте болуын талап ететін материалды анық орналастыру үшін қажетті келесі беттерді білдіреді. Титулдық беті жоқ пішімдегі жұмыстар үшін Титулдық бет негізгі мәтін басталғанға дейінгі жұмыс атауының ең көрнекті көрінісінің жанындағы мәтінді білдіреді.

## ДӘЛМЕ-ДӘЛ КӨШІРУ

Сіз Құжатты кез келген ортада коммерциялық немесе коммерциялық емес түрде көшіруіңізге және таратуыңызға болады, егер осы Лицензия, авторлық құқық туралы ескертулер және осы Лицензия Құжатқа іске асырылатыны туралы лицензиялық ескерту барлық көшірмелерде қайталанса және сіз осы Лицензия шарттарына ешқандай басқа шарттар қоспасаңыз. Сіз жасаған немесе таратқан көшірмелерді оқуды немесе әрі қарай көшіруді кедергілеу немесе бақылау үшін техникалық шараларды қолдана алмайсыз. Дегенмен, көшірмелер үшін сыйақы алуыңызға болады. Егер сіз көшірмелердің жеткілікті үлкен санын таратсаңыз, сонымен қатар 3-бөлімдегі шарттарды орындауыңыз керек.

Сондай-ақ, сіз жоғарыда көрсетілген шарттармен көшірмелерді бере аласыз және көшірмелерді жалпыға көрсете аласыз.

## КӨП МӨЛШЕРДЕ КӨШІРУ

Егер сіз Құжаттың 100-ден астам баспа көшірмесін жарияласаңыз және Құжаттың лицензиялық ескертуі Мұқаба мәтіндерін талап етсе, сіз көшірмелерді барлық осы Мұқаба мәтіндері анық және түсінікті жазылған мұқабаларға салуыңыз керек: алдыңғы мұқабада Алдыңғы мұқаба мәтіндері, ал артқы мұқабада Артқы мұқаба мәтіндері. Екі мұқаба да сізді осы көшірмелердин баспагері ретінде анық және түсінікті көрсетуі керек. Алдыңғы мұқабада толық атау көрсетілуі тиіс, атаудың барлық сөздері бірдей көрнекті және көрінетін болуы керек. Мұқабаларға қосымша басқа материалдарды қосуыңызға болады. Мұқабалармен шектелген өзгерістермен көшіру, егер олар Құжаттың атауын сақтаса және осы шарттарды қанағаттандырса, басқа жағынан дәлме-дәл көшіру ретінде қарастырылуы мүмкін.

Егер екі мұқаба үшін де талап етілетін мәтіндер анық сию үшін тым көлемді болса, сіз тізімдегі біріншілерін (мүмкіндігінше көп) нақты мұқабаға орналастырып, қалғанын іргелес беттерде жалғастыруыңыз керек.

Егер сіз Құжаттың 100-ден астам Көмескі көшірмесін жарияласаңыз немесе таратсаңыз, сіз әрбір Көмескі көшірмемен бірге машинамен оқылатын Төлнұсқа көшірмені қоса беруіңіз керек немесе әрбір Көмескі көшірменің ішінде немесе онымен бірге Құжаттың толық Төлнұсқа көшірмесі бар, қосымша материалсыз, жалпы желі пайдаланушылары жалпы стандартты желілік протоколдарды пайдаланып анонимді және тегін жүктеп алуға қол жеткізуіне болатын жалпыға қолжетімді компьютерлік желінің орналасқан жерін көрсетуіңіз керек. Егер сіз соңғы опцияны пайдалансаңыз, Көмескі көшірмелерді көп мөлшерде тарата бастағанда, осы Төлнұсқа көшірменің көрсетілген жерде сол басылымның Көмескі көшірмесін соңғы рет (тікелей немесе сіздің агенттеріңіз немесе ритейлерлеріңіз арқылы) көпшілікке таратқаннан кейін кем дегенде бір жыл өткенге дейін қолжетімді болып қалуын қамтамасыз ету үшін негізді сақтық шараларын қолдануыңыз керек.

Көшірмелердің үлкен санын қайта таратпас бұрын, оларға Құжаттың жаңартылған нұсқасын ұсынуға мүмкіндік беру үшін Құжаттың авторларымен байланысуыңыз сұралады, бірақ бұл міндетті емес.

## ӨЗГЕРТУЛЕР

Сіз жоғарыдағы 2 және 3 бөлімдерінің шарттарына сәйкес Құжаттың Өзгертілген нұсқасын көшіруіңізге және таратуыңызға болады, егер сіз Өзгертілген нұсқаны дәл осы Лицензия бойынша шығарсаңыз, бұл ретте Өзгертілген нұсқа Құжаттың рөлін атқарады, осылайша Өзгертілген нұсқаның көшірмесі бар кез келген адамға оны таратуға және өзгертуге лицензия бересіз. Сонымен қатар, Өзгертілген нұсқада мыналарды орындауыңыз керек:

- Титулдық бетте (және мұқабаларда, егер болса) Құжаттың атауынан және алдыңғы нұсқалардың атауларынан (егер болса, олар Құжаттың Тарих бөлімінде көрсетілуі тиіс) ерекшеленетін атауды пайдаланыңыз. Егер сол нұсқаның бастапқы баспагері рұқсат берсе, алдыңғы нұсқамен бірдей атауды пайдалануға болады.

- Титулдық бетте авторлар ретінде Өзгертілген нұсқадағы өзгертулердің авторлығына жауапты бір немесе бірнеше тұлғаны немесе ұйымды, сондай-ақ Құжаттың кем дегенде бес негізгі авторын (егер оның бестен аз болса, оның барлық негізгі авторларын) көрсетіңіз.

- Титулдық бетте баспагер ретінде Өзгертілген нұсқаның баспагерінің атын көрсетіңіз.

- Құжаттың барлық авторлық құқық туралы ескертулерін сақтаңыз.

- Басқа авторлық құқық туралы ескертулердің жанына өзгертулеріңіз үшін тиісті авторлық құқық туралы ескертуді қосыңыз.

- Авторлық құқық туралы ескертулерден кейін бірден төмендегі Қосымшада көрсетілген нысанда осы Лицензия шарттары бойынша Өзгертілген нұсқаны пайдалануға көпшілікке рұқсат беретін лицензиялық ескертуді енгізіңіз.

- Осы лицензиялық ескертуде Құжаттың лицензиялық ескертуінде берілген Өзгермейтін бөлімдердің және талап етілетін Мұқаба мәтіндерінің толық тізімдерін сақтаңыз.

- Осы Лицензияның өзгертілмеген көшірмесін қосыңыз.

- Тарих деп аталатын бөлімді және оның атауын сақтаңыз және оған кем дегенде Титулдық бетте көрсетілген Өзгертілген нұсқаның атауын, жылын, жаңа авторларын және баспагерін көрсететін тармақты қосыңыз. Егер Құжатта Тарих деп аталатын бөлім болмаса, оның Титулдық бетінде көрсетілген Құжаттың атауын, жылын, авторларын және баспагерін көрсететін бөлім жасаңыз, содан кейін алдыңғы сөйлемде айтылғандай Өзгертілген нұсқаны сипаттайтын тармақты қосыңыз.

- Құжатта Құжаттың Төлнұсқа көшірмесіне жалпы қол жеткізу үшін көрсетілген желілік орынды (егер болса) және сол сияқты ол негізделген алдыңғы нұсқалар үшін Құжатта берілген желілік орындарды сақтаңыз. Олар Тарих бөліміне орналастырылуы мүмкін. Құжаттың өзінен кем дегенде төрт жыл бұрын жарияланған жұмыс үшін немесе ол сілтеме жасайтын нұсқаның бастапқы баспагері рұқсат берсе, желілік орынды алып тастауыңызға болады.

- Алғыстар немесе Арнаулар деп аталатын кез келген бөлімде бөлімнің атауын сақтаңыз және бөлімдегі әрбір қатысушының алғыстарының және/немесе арнауларының барлық мазмұны мен реңін сақтаңыз.

- Құжаттың барлық Өзгермейтін бөлімдерін олардың мәтіні мен атауларын өзгертпестен сақтаңыз. Бөлім нөмірлері немесе олардың баламалары бөлім атауларының бөлігі болып саналмайды.

- Мақұлдаулар деп аталатын кез келген бөлімді өшіріңіз. Мұндай бөлім Өзгертілген нұсқаға қосылмауы мүмкін.

- Ешбір қолданыстағы бөлімнің атын Мақұлдаулар деп өзгертпеңіз немесе атауы кез келген Өзгермейтін бөліммен қайшы келетіндей етіп өзгертпеңіз.

Егер Өзгертілген нұсқада Қосымша бөлімдер ретінде жіктелетін және Құжаттан көшірілген ешқандай материалды қамтымайтын жаңа кіріспе бөлімдер немесе қосымшалар болса, сіз өз қалауыңыз бойынша осы бөлімдердің кейбірін немесе барлығын өзгермейтін ретінде белгілей аласыз. Ол үшін олардың атауларын Өзгертілген нұсқаның лицензиялық ескертуіндегі Өзгермейтін бөлімдер тізіміне қосыңыз. Бұл атаулар кез келген басқа бөлім атауларынан ерекшеленуі тиіс.

Сіз Мақұлдаулар деп аталатын бөлімді қоса аласыз, егер онда әртүрлі тараптардың Өзгертілген нұсқаңызды мақұлдауынан басқа ештеңе болмаса — мысалы, сараптамалық бағалау мәлімдемелері немесе мәтін ұйыммен стандарттың беделді анықтамасы ретінде бекітілгендігі туралы мәлімдемелер.

Сіз Өзгертілген нұсқадағы Мұқаба мәтіндері тізімінің соңына Алдыңғы мұқаба мәтіні ретінде бес сөзге дейінгі үзіндіні және Артқы мұқаба мәтіні ретінде 25 сөзге дейінгі үзіндіні қоса аласыз. Кез келген бір ұйым (немесе ол жасаған келісімдер арқылы) тек бір Алдыңғы мұқаба мәтінін және бір Артқы мұқаба мәтінін қоса алады. Егер Құжатта бұрын сіз немесе сіз атынан әрекет етіп отырған ұйым жасаған келісім бойынша қосылған дәл сол мұқаба үшін мұқаба мәтіні болса, сіз басқасын қоса алмайсыз; бірақ оны қосқан алдыңғы баспагердің нақты рұқсатымен ескісін ауыстыра аласыз.

Құжаттың авторы (авторлары) және баспагері (баспагерлері) осы Лицензия бойынша кез келген Өзгертілген нұсқаны жарнамалау немесе мақұлдауын растау немесе тұспалдау үшін өз есімдерін пайдалануға рұқсат бермейді.

## ҚҰЖАТТАРДЫ БІРІКТІРУ

Сіз Құжатты осы Лицензия бойынша шығарылған басқа құжаттармен жоғарыдағы 4-бөлімде өзгертілген нұсқалар үшін анықталған шарттармен біріктіре аласыз, егер сіз біріктіруге барлық түпнұсқа құжаттардың барлық Өзгермейтін бөлімдерін өзгертусіз қоссаңыз және олардың барлығын біріктірілген жұмысыңыздың лицензиялық ескертуінде Өзгермейтін бөлімдер ретінде көрсетсеңіз.

Біріктірілген жұмыста осы Лицензияның тек бір көшірмесі болуы керек және бірнеше бірдей Өзгермейтін бөлімдерді бір көшірмемен ауыстыруға болады. Егер атауы бірдей, бірақ мазмұны әртүрлі бірнеше Өзгермейтін бөлімдер болса, әрбір мұндай бөлімнің атауының соңына жақша ішінде сол бөлімнің бастапқы авторының немесе баспагерінің атын (егер белгілі болса) немесе бірегей нөмірді қосу арқылы оны бірегей етіңіз. Біріктірілген жұмыстың лицензиялық ескертуіндегі Өзгермейтін бөлімдер тізіміндегі бөлім атауларына да осындай түзету енгізіңіз.

Біріктіру кезінде әртүрлі түпнұсқа құжаттардағы Тарих деп аталатын кез келген бөлімдерді біріктіріп, Тарих деп аталатын бір бөлімді құрауыңыз керек; сол сияқты Алғыстар деп аталатын кез келген бөлімдерді және Арнаулар деп аталатын кез келген бөлімдерді біріктіріңіз. Сіз Мақұлдаулар деп аталатын барлық бөлімдерді өшіруіңіз керек.

## ҚҰЖАТТАР ЖИНАҒЫ

Сіз Құжаттан және осы Лицензия бойынша шығарылған басқа құжаттармен тұратын жинақ жасай аласыз және әртүрлі құжаттардағы осы Лицензияның жеке көшірмелерін жинаққа енгізілген бір көшірмемен ауыстыра аласыз, егер сіз барлық басқа жағдайларда құжаттардың әрқайсысын дәлме-дәл көшіруге қатысты осы Лицензияның ережелерін сақтасаңыз.

Сіз мұндай жинақтан бір құжатты бөліп алып, оны осы Лицензия бойынша жеке таратуыңызға болады, егер сіз бөліп алынған құжатқа осы Лицензияның көшірмесін енгізсеңіз және сол құжатты дәлме-дәл көшіруге қатысты барлық басқа жағдайларда осы Лицензияны сақтасаңыз.

## ТӘУЕЛСІЗ ЖҰМЫСТАРМЕН БІРІКТІРУ

Құжатты немесе оның туындыларын сақтау немесе тарату құралының бір томында басқа бөлек және тәуелсіз құжаттармен немесе жұмыстармен құрастыру, егер құрастыру үшін ешқандай авторлық құқық талап етілмесе, тұтастай алғанда Құжаттың Өзгертілген нұсқасы болып саналмайды. Мұндай құрастыру жиынтық деп аталады және осы Лицензия Құжатпен бірге құрастырылған басқа дербес жұмыстарға, егер олардың өздері Құжаттың туынды жұмыстары болмаса, осылай құрастырылғандықтан іске асырылмайды. Егер 3-бөлімнің Мұқаба мәтіні талабы Құжаттың осы көшірмелеріне іске асырылса, онда Құжат бүкіл жиынтықтың төрттен бірінен аз болса, Құжаттың Мұқаба мәтіндері жиынтық ішінде тек Құжатты қоршайтын мұқабаларға орналастырылуы мүмкін. Әйтпесе, олар бүкіл жиынтықтың айналасындағы мұқабаларда көрінуі тиіс.

## АУДАРМА

Аударма өзгертудің бір түрі болып саналады, сондықтан сіз Құжаттың аудармаларын 4-бөлімнің шарттарына сәйкес тарата аласыз. Өзгермейтін бөлімдерді аудармалармен ауыстыру олардың авторлық құқық иелерінен арнайы рұқсатты талап етеді, бірақ сіз осы Өзгермейтін бөлімдердің түпнұсқа нұсқаларына қосымша кейбір немесе барлық Өзгермейтін бөлімдердің аудармаларын қоса аласыз. Осы Лицензияның аудармасын, егер сіз осы Лицензияның түпнұсқа ағылшын нұсқасын да қоссаңыз, енгізе аласыз. Лицензияның аудармасы мен түпнұсқа ағылшын нұсқасы арасында келіспеушілік туындаған жағдайда, түпнұсқа ағылшын нұсқасы басым болады.

## ТОҚТАТУ

Осы Лицензияда тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда, сіз Құжатты көшіре алмайсыз, өзгерте алмайсыз, сублицензия бере алмайсыз немесе тарата алмайсыз. Құжатты көшіруге, өзгертуге, сублицензия беруге немесе таратуға бағытталған кез келген басқа әрекет жарамсыз болып табылады және осы Лицензия бойынша құқықтарыңызды автоматты түрде тоқтатады. Дегенмен, осы Лицензия бойынша сізден көшірмелер немесе құқықтар алған тараптардың лицензиялары, егер мұндай тараптар талаптарды толық орындаса, тоқтатылмайды.

## ОСЫ ЛИЦЕНЗИЯНЫҢ БОЛАШАҚ ҚАЙТА ҚАРАУЛАРЫ

Free Software Foundation мезгіл-мезгіл GNU еркін құжаттама лицензиясының жаңа, қайта қаралған нұсқаларын жариялауы мүмкін. Мұндай жаңа нұсқалар рухы жағынан қазіргі нұсқаға ұқсас болады, бірақ жаңа мәселелерді немесе проблемаларды шешу үшін егжей-тегжейлері бойынша ерекшеленуі мүмкін. http://www.gnu.org/copyleft/ қараңыз.

Лицензияның әрбір нұсқасына ерекше нұсқа нөмірі беріледі. Егер Құжатта осы Лицензияның белгілі бір нөмірленген нұсқасы немесе кез келген кейінгі нұсқасы іске асырылатыны көрсетілсе, сізде сол көрсетілген нұсқаның немесе Free Software Foundation жариялаған (жоба ретінде емес) кез келген кейінгі нұсқаның шарттары мен талаптарын орындау таңдауы бар. Егер Құжатта осы Лицензияның нұсқа нөмірі көрсетілмесе, сіз Free Software Foundation жариялаған (жоба ретінде емес) кез келген нұсқаны таңдай аласыз.

## Қосымша

Осы Лицензияны өзіңіз жазған құжатта пайдалану үшін құжатқа Лицензияның көшірмесін қосыңыз және титулдық беттен кейін бірден келесі авторлық құқық пен лицензиялық ескертулерді орналастырыңыз:

> Copyright © ЖЫЛ СІЗДІҢ ЕСІМІҢІЗ.

> Осы құжатты GNU еркін құжаттама лицензиясының 1.1 нұсқасы немесе Free Software Foundation жариялаған кез келген кейінгі нұсқасының шарттары бойынша көшіруге, таратуға және/немесе өзгертуге рұқсат беріледі; Өзгермейтін бөлімдері ОЛАРДЫҢ АТАУЛАРЫН ТІЗІҢІЗ, Алдыңғы мұқаба мәтіндері ТІЗІМ, және Артқы мұқаба мәтіндері ТІЗІМ болған жағдайда. Лицензияның көшірмесі GNU еркін құжаттама лицензиясы деп аталатын бөлімге енгізілген.

Егер сізде Өзгермейтін бөлімдер болмаса, қайсысы өзгермейтін екенін айтудың орнына Өзгермейтін бөлімдерсіз деп жазыңыз. Егер сізде Алдыңғы мұқаба мәтіндері болмаса, Алдыңғы мұқаба мәтіндері ТІЗІМ орнына Алдыңғы мұқаба мәтіндері жоқ деп жазыңыз; Артқы мұқаба мәтіндері үшін де солай.

Егер құжатыңызда бағдарлама кодының маңызды мысалдары болса, біз бұл мысалдарды еркін бағдарламалық қамтамада пайдалануға рұқсат беру үшін оларды GNU General Public License сияқты еркін бағдарламалық қамтама лицензиясы бойынша қатар шығаруды ұсынамыз.